Zapalenie ucha u dziecka: jak złagodzić ból i kiedy do lekarza

Środek nocy, dziecko budzi się z płaczem, ciągnie za ucho i nie daje się uśpić. Każdy rodzic zna ten scenariusz — i wie, jak bezradnie można się wtedy czuć. Zapalenie ucha środkowego to jedna z najczęstszych przyczyn bólu u małych dzieci i jeden z najczęstszych powodów wizyt u pediatry. W Polsce szacuje się, że do trzeciego roku życia co najmniej 80% dzieci przejdzie przynajmniej jeden epizod ostrego zapalenia ucha środkowego.

Dobre wieści są takie, że w wielu przypadkach można skutecznie złagodzić ból w domu, korzystając z leków dostępnych bez recepty. Złe — że nie każdy ból ucha jest taki sam i część przypadków wymaga jak najszybszej konsultacji z lekarzem. Ten artykuł pomoże ci rozróżnić jedną sytuację od drugiej.

Sezon jesienno-zimowy to czas, kiedy liczba przypadków gwałtownie rośnie — nie bez powodu zapalenie ucha środkowego bywa nazywane „chorobą poczekalni pediatrycznej". Warto wiedzieć, co zrobić, zanim trafi się do tej poczekalni, i jak rozpoznać moment, gdy wizyta jest naprawdę niezbędna.

Pamiętaj: poniższe informacje mają charakter edukacyjny. W razie wątpliwości zawsze skonsultuj się z pediatrą lub farmaceutą.

Co się dzieje w uchu podczas zapalenia?

Ucho środkowe to mała przestrzeń wypełniona powietrzem, znajdująca się za błoną bębenkową. Łączy się z gardłem przez trąbkę Eustachiusza — u małych dzieci jest ona krótka, pozioma i stosunkowo szeroka, co sprawia, że bakterie i wirusy z górnych dróg oddechowych bardzo łatwo migrują do ucha.

Kiedy dochodzi do infekcji, błona śluzowa ucha środkowego puchnie, zbiera się wydzielina, a ciśnienie w zamkniętej przestrzeni narasta. To właśnie ono jest główną przyczyną silnego, pulsującego bólu, który często nasila się w pozycji leżącej. Maluch może być rozdrażniony, gorączkować, tracić apetyt — słuch bywa też przejściowo pogorszony.

Złagodzenie bólu w domu: paracetamol i ibuprofen

Pierwszą i najważniejszą rzeczą, którą możesz zrobić dla dziecka, jest podanie leku przeciwbólowego i przeciwgorączkowego dostępnego bez recepty. W przypadku zapalenia ucha są to dwie sprawdzone substancje czynne:

Paracetamol

Lek pierwszego wyboru u dzieci od pierwszego miesiąca życia. Działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, jest dobrze tolerowany i szeroko dostępny w formie syropów, zawiesin, czopków i rozpuszczalnych tabletek.

• Dawkowanie: 10–15 mg na kilogram masy ciała, co 4–6 godzin (maksymalnie 4 razy na dobę).
• Przykład: Dziecko ważące 15 kg — jednorazowo 150–225 mg, czyli np. 7,5–11 ml syropu o stężeniu 120 mg/5 ml lub 5–7,5 ml zawiesiny 250 mg/5 ml.
• Ważne: nie przekraczaj dawki dobowej. Paracetamol jest bezpieczny, ale przedawkowanie uszkadza wątrobę.

Ibuprofen

Dla dzieci powyżej 3. miesiąca życia (według większości wytycznych od 6. miesiąca dla OTC). Działa silniej przeciwzapalnie niż paracetamol, co przy zapaleniu ucha bywa dodatkową zaletą — zmniejsza obrzęk błony śluzowej.

• Dawkowanie: 5–10 mg na kilogram masy ciała, co 6–8 godzin (maksymalnie 3 razy na dobę).
• Przykład: Dziecko ważące 15 kg — jednorazowo 75–150 mg, czyli np. 3,75–7,5 ml zawiesiny 100 mg/5 ml.
• Ważne: nie stosować przy odwodnieniu, wymiotach, problemach nerkowych lub u niemowląt poniżej 3. miesiąca życia bez konsultacji z lekarzem.

Możesz naprzemiennie podawać oba leki (np. paracetamol, a po 3 godzinach ibuprofen), jeśli ból jest silny i jeden preparat nie daje wystarczającej ulgi — taka strategia jest powszechnie stosowana i uznawana za bezpieczną. Zawsze jednak czytaj ulotki i dopasowuj dawkę do aktualnej masy ciała dziecka, nie do jego wieku.

Ciepło jako uzupełnienie: kiedy pomaga?

Delikatne ciepło przyłożone do ucha może przynieść dziecku ulgę jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego — ale tylko wtedy, gdy nie ma oznak wycieku z ucha ani perforacji błony bębenkowej.

• Wystarczy ciepły (nie gorący!) okład — np. serwetka ogrzana nad grzejnikiem lub ciepła poduszka elektryczna ustawiona na najniższy poziom, przykryta ściereczką.
• Temperatura powinna być taka, jak dla delikatnej skóry dziecka: ciepła, ale nie parząca.
• Czas: 10–15 minut, kilka razy dziennie.
• Nigdy nie przykładaj ciepła, jeśli z ucha wycieka płyn, ropa lub krew — to sygnał alarmu, nie domowego leczenia.

Pozycja półleżąca lub z lekko uniesioną głową (np. poduszka pod materacyk) może też nieco zmniejszyć uczucie rozpierania poprzez poprawę drenażu trąbki Eustachiusza.

Czego absolutnie NIE robić

Zapalenie ucha obrosło wieloma domowymi mitami. Część z nich jest niegroźna, inne mogą realnie zaszkodzić dziecku.

Nie wkraplaj nic do ucha bez wskazania lekarza

Krople do uszu dostępne bez recepty (np. z lignokaną lub fenazonem) mogą być stosowane wyłącznie przy nienaruszonym bębence. Jeśli nie masz pewności, że błona bębenkowa jest cała — a w zapaleniu ucha środkowego nigdy nie masz tej pewności bez wziernikowania — wkrapiane substancje mogą przedostać się do ucha środkowego i uszkodzić słuch. Nie stosuj też oliwki, czosnku, propolisu ani żadnych innych preparatów „na własną rękę".

Nie czyść ucha patyczkami

Patyczki higieniczne wpychają woskowinę głębiej, mogą mechanicznie uszkodzić delikatny kanał słuchowy lub — w najgorszym przypadku — perforować błonę bębenkową. Woskowina w kanale słuchowym pełni funkcję ochronną i w normalnych warunkach czyści się samoistnie.

Nie przerywaj antybiotyku przed czasem

Jeśli lekarz przepisał antybiotyk, podawaj go przez cały zalecony okres (zazwyczaj 7–10 dni), nawet jeśli dziecko poczuje się lepiej po 2–3 dniach. Przerwanie kuracji grozi nawrotem infekcji z bakteriami opornymi na leczenie.

Nie ignoruj powtarzających się epizodów

Jeśli dziecko choruje na zapalenie ucha 3 lub więcej razy w ciągu roku, wymaga specjalistycznej oceny laryngologicznej. Nawracające zapalenia mogą prowadzić do trwałego niedosłuchu, opóźnienia rozwoju mowy i innych powikłań.

Kiedy koniecznie jechać do lekarza?

Nie każde zapalenie ucha wymaga natychmiastowej wizyty — ale istnieje kilka sytuacji, w których czekanie do rana lub do najbliższego wolnego terminu jest po prostu zbyt ryzykowne.

Wiek poniżej 2 lat — zawsze do lekarza

Niemowlęta i małe dzieci do 2. roku życia powinny być ocenione przez lekarza przy każdym podejrzeniu zapalenia ucha środkowego. U nich choroba przebiega gwałtowniej, ryzyko powikłań (m.in. zapalenie wyrostka sutkowatego) jest wyższe, a diagnoza na podstawie objawów trudniejsza. Nie czekaj.

Gorączka powyżej 39°C lub nieustępująca mimo leków

Wysoka gorączka utrzymująca się pomimo regularnego podawania paracetamolu lub ibuprofenu to znak, że organizm nie radzi sobie z infekcją i może potrzebować dodatkowego leczenia.

Wyciek z ucha

Płyn, ropa lub krew wypływająca z kanału słuchowego oznacza, że doszło do perforacji błony bębenkowej — błona bębenkowa pękła pod wpływem ciśnienia. Choć paradoksalnie ból może przy tym ustąpić, sytuacja wymaga oceny lekarskiej. Dobra wiadomość: u dzieci błona bębenkowa zazwyczaj goi się samoistnie — ale lekarz musi to potwierdzić.

Ból trwający dłużej niż 48 godzin mimo leczenia

Jeśli dziecko bierze regularnie leki przeciwbólowe przez dwie doby i nadal nie czuje ulgi — czas na wizytę. Może być potrzebna antybiotykoterapia lub wykluczenie innych przyczyn bólu ucha.

Inne sygnały alarmowe

• Obrzęk, zaczerwienienie lub bolesność skóry za uchem (możliwe zapalenie wyrostka sutkowatego).
• Nagłe zaburzenia równowagi, zawroty głowy, silny ból głowy.
• Dziecko jest wyjątkowo ospałe, trudne do rozbudzenia lub reaguje inaczej niż zwykle.
• Ból nasila się po 48 godzinach zamiast ustępować.

Antybiotyki: tak czy nie?

Większość ostrych zapaleń ucha środkowego u dzieci powyżej 2. roku życia ustępuje samoistnie w ciągu 2–7 dni — nawet bez antybiotyku. Dlatego polskie i europejskie wytyczne zalecają tzw. postępowanie wyczekujące: podawanie leków przeciwbólowych przez 48–72 godziny i obserwację, czy stan się poprawia. Badania kliniczne wyraźnie pokazują, że rutynowe przepisywanie antybiotyku przy każdym zapaleniu ucha nie przyspiesza znacząco powrotu do zdrowia, za to sprzyja narastaniu oporności bakterii.

Antybiotyk jest zalecany bez czekania u:

• Dzieci poniżej 2. roku życia (szczególnie poniżej 6. miesiąca — zawsze),
• Dzieci z wyciekiem z ucha wskazującym na perforację błony bębenkowej,
• Ciężkiego przebiegu (wysoka gorączka powyżej 39°C, silny ból nieustępujący mimo leków, zły stan ogólny dziecka),
• Obu uszu objętych jednocześnie u dzieci poniżej 2 lat,
• Dzieci z obniżoną odpornością lub wadami anatomicznymi ucha.

W Polsce antybiotykiem pierwszego wyboru jest amoksycylina. Decyzję o antybiotyku podejmuje lekarz po zbadaniu dziecka wziernikiem (otoskopem) — rodzic nie powinien ani nalegać na recepty, ani ich odmawiać bez uzasadnienia. Pamiętaj też, że antybiotyki to leki na receptę — nie możesz ich kupić bez wizyty u lekarza.

Profilaktyka: jak zmniejszyć ryzyko nawrotów?

Skoro zapalenie ucha środkowego dotyka tak dużej liczby dzieci, naturalnym pytaniem jest: czy można mu zapobiec? Całkowita eliminacja ryzyka nie jest możliwa, ale kilka sprawdzonych działań naprawdę działa.

• Karmienie piersią — przynajmniej przez pierwsze 6 miesięcy znacząco zmniejsza ryzyko zapaleń ucha środkowego. Przeciwciała i składniki immunoaktywne zawarte w mleku matki wzmacniają odporność błony śluzowej trąbki Eustachiusza.
• Brak dymu tytoniowego w otoczeniu dziecka — bierne palenie uszkadza nabłonek trąbki Eustachiusza i jest jednym z najsilniejszych czynników ryzyka nawracających infekcji ucha. Dzieci palaczy chorują na zapalenie ucha nawet 2–3 razy częściej niż rówieśnicy wychowywani w środowiskach wolnych od dymu.
• Szczepienia — szczepionka przeciwko pneumokokom (PCV13, PCV15) i grypie sezonowej istotnie obniża ryzyko bakteryjnych zapaleń ucha. Pneumokoki odpowiadają za znaczną część bakteryjnych przypadków — ich eliminacja ze środowiska dziecka to realna ochrona.
• Karmienie niemowlęcia w pozycji pionowej — nie na leżąco, co zapobiega cofaniu się mleka przez trąbkę Eustachiusza. Dotyczy to zarówno karmienia piersią, jak i butelką.
• Higiena rąk i ograniczenie kontaktu z osobami chorymi — zapalenie ucha często jest powikłaniem przeziębienia lub grypy. Regularne mycie rąk, unikanie zatłoczonych miejsc w szczycie sezonu infekcyjnego i szybkie leczenie infekcji górnych dróg oddechowych zmniejszają ryzyko powikłań.
• Nie korzystaj ze smoczka po 6. miesiącu życia — badania wskazują, że smoczek podczas snu zwiększa ryzyko zapaleń ucha środkowego, prawdopodobnie przez wpływ na mechanizmy otwarcia trąbki Eustachiusza.

Najczęstsze pytania

Czy zapalenie ucha boli tak samo w nocy jak w dzień?

Zazwyczaj bardziej. W pozycji leżącej ciśnienie w uchu środkowym wzrasta, co nasila ból. Dlatego zapalenie ucha tak często „budzi" dzieci w nocy. Uniesienie główki o 15–20 stopni (np. kilka złożonych ręczników pod materacykiem niemowlęcia) może przynieść pewną ulgę — ale nie zastępuje leku przeciwbólowego.

Czy można kąpać dziecko z zapaleniem ucha?

Tak — kąpiel przy zapaleniu ucha środkowego jest dozwolona, bo infekcja toczy się za błoną bębenkową, a woda do normalnego kąpania nie przenika przez kanał słuchowy. Unikaj jednak kąpania w przypadku wycieku z ucha lub po wszczepieniu drenów (rurek wentylacyjnych).

Ile trwa zapalenie ucha środkowego u dziecka?

Większość przypadków bez powikłań ustępuje w ciągu 3–7 dni. Uczucie zatkania ucha i lekki niedosłuch mogą utrzymywać się nawet 2–4 tygodnie po ustąpieniu bólu — to normalne i najczęściej nie wymaga dodatkowego leczenia, o ile ustępuje samoistnie.

Czy zapalenie ucha jest zaraźliwe?

Samo zapalenie ucha środkowego nie jest zaraźliwe. Jednak infekcja wirusowa lub bakteryjna górnych dróg oddechowych, która je wywołała, może się przenosić. Dziecko z zapaleniem ucha bez gorączki i w dobrym stanie ogólnym może uczęszczać do żłobka lub przedszkola, jeśli pediatra nie zdecyduje inaczej.

Kiedy zakłada się dreny do uszu?

Dreny (rurki wentylacyjne) zakłada laryngolog, gdy zapalenia ucha nawracają zbyt często (ponad 3–4 razy w roku) lub gdy utrzymuje się wysiękowe zapalenie ucha środkowego z niedosłuchem przez ponad 3 miesiące. To zabieg wykonywany w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym, zazwyczaj ambulatoryjnie.

Czy po zapaleniu ucha można lecieć samolotem?

Najlepiej odczekać przynajmniej tydzień po ustąpieniu objawów, zanim dziecko wsiądzie do samolotu. Zmiany ciśnienia podczas startu i lądowania mogą być bardzo bolesne przy niecałkowicie wygojonym uchu. Jeśli lot jest nieunikniony, lekarz może zalecić środki zmniejszające obrzęk śluzówki nosa przed lotem.

Podsumowanie

✅ Ból ucha u dziecka najskuteczniej łagodzisz paracetamolem lub ibuprofenem — zawsze w dawce obliczonej na aktualną masę ciała, nie wiek.

✅ Ciepły okład na ucho może uzupełnić działanie leków, ale nigdy nie zastępuje środka przeciwbólowego i jest bezwzględnie przeciwwskazany przy wycieku z ucha.

✅ Nie wkraplaj niczego do ucha bez wskazania lekarza — ryzyko uszkodzenia słuchu przy nienaruszonym bębenku jest realne.

✅ Dzieci poniżej 2. roku życia, te z gorączką nieustępującą mimo leków, z wyciekiem z ucha lub bólem trwającym ponad 48 godzin — wymagają jak najszybszej konsultacji lekarskiej.

✅ Większość zapaleń ucha środkowego u starszych dzieci ustępuje samoistnie — antybiotyk nie zawsze jest potrzebny i decyduje o tym lekarz po zbadaniu dziecka.

✅ Profilaktyka to przede wszystkim szczepienia, unikanie dymu tytoniowego i karmienie piersią — te działania realnie zmniejszają ryzyko nawrotów.

Disclaimer

Niniejszy artykuł ma wyłącznie charakter edukacyjny i informacyjny. Nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji z farmaceutą. Każde dziecko jest inne, a leczenie zapalenia ucha powinno być dostosowane indywidualnie przez wykwalifikowanego specjalistę. W razie wątpliwości dotyczących zdrowia dziecka zawsze skonsultuj się z pediatrą lub lekarzem rodzinnym.

Kiedy już wiesz, jakie leki warto mieć w domowej apteczce — paracetamol w syropie, ibuprofen w zawiesinie, a może też probiotyk wspomagający odporność — warto zadbać o to, żeby za tę apteczkę nie przepłacać. Na TaniejPoLek porównasz ceny całego koszyka zakupów w ponad 100 aptekach internetowych jednocześnie. Prawdziwa oszczędność rodzi się z porównania całego koszyka, a nie pojedynczego opakowania — sprawdź sam, ile możesz zaoszczędzić na kolejnych zakupach dla rodziny.